بازتاب مسیرهای تجارت باستان در کوش‌نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ادبیات فارسی، مرکزپژوهشی ادبیات شرقی، دانشکدۀ زبان‌های خارجی دانشگاه پکن، چین.

10.30484/jii.2021.2949.1055

چکیده

کوش‌نامه یکی از حماسه‌های ملی ایران است که با تلفیق افسانه‌های مربوط به دوران پیش از اسلام با دانش‌های تاریخی دوران اسلامی، حاوی اطلاعات جغرافیایی فراوانی دربارۀ جهان باستان، ازجمله توصیف مسیرهای سفرهای طولانی است. اطلاعات جغرافیایی‌ای که در این منظومه مطرح شده است، با بررسی زمینۀ تاریخی‌ِ (historical context) آن توسط دیگر آثار کلاسیک تاریخی و جغرافیاییِ تألیف‌شده به زبان‌های فارسی، عربی و چینی، قابل تأیید است. هدف این مقاله در قالب جغرافیای تاریخی بحث و روشن‌ساختن مسیرهای سفر توصیف شده در کوش‌نامه بین ایران و آسیای شرقی است. این مسیرهای سفر به احتمال فراوان پیش‌نمونۀ (پروتوتایپ) خود را از مسیرهای تجارت بین منطقۀ عشایری شمال غربی و دشت مرکزی چین، مسیرهای تجارت دریایی بین دشت مرکزی چین و شبه جزیرۀ کره، مسیرهای تجارت خز بین آسیای شمال شرقی و آسیای مرکزی، و مسیرهای تجارت شمالی بین ایران و اروپا اخذ کرده است؛ به همین سبب مبادلات تجاری باستان نیز روایات متون ادبی را تحت تأثیر خود قرار داده‌اند؛ چنانکه برخی از ابیات کوش‌نامه دربارۀ اسب آبی، متأثر از تجارت اسب در دورۀ باستان است. همۀ این پدیده‌ها ناگزیر با فعالیت‌های تجاری گستردۀ بازرگانان اقوام و ملل متعدد در قارۀ اوراسیا در طول تاریخ، ارتباطی تنگاتنگ دارد. بنابراین مسیرهای سفرِ توصیف‌شده در این منظومه چه به صورت مسیر مهاجرت در کوش‌نامه ظهور کنند، چه به صورت مسیر لشکرکشی، معمولاً خود را به شکل مسیرهای تجاری نشان می‌دهند. مضامین یاری‌خواستن از کاروان تجاری به عنوان راهنما و استفاده از مسیرهای تجارت توسط جمشیدیان را می‌توان به نمودِ فعالیت‌های گسترده و بلندمدت تجاری اقوامی همانند اشکانیان، سغدی‌ها، پارسیان و ترک‌زبانان در طول جادۀ ابریشم در دوران باستان در فرهنگ عامۀ (فولکلور) ایرانیان نسبت داد. در نهایت، این مضامین را می‌توان بازتاب بخشی از «تاریخ عامیانه» در حافظۀ جمعی ایرانیان باستان دانست. و اما در مقالۀ حاضر با هدف تبیین تأثیرگذاری مبادلات تجاری دوران باستان بر متون ادبی از طریق ایجاد و شکل‌دهی به باورهای عامیانه، به عنوان نمونه نیز نشان داده شده است که تجارت اسب در دوران باستان چگونه موجب ترویج و گسترش داستان‌های عامیانه دربارۀ اسب‌های آبیِ افسانه‌ای شده است و به تبع آن چگونه در ادوار بعد در متون برجستۀ تاریخی و ادبی، از جمله در کوش‌نامه بازتاب یافته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Projections of Ancient Trade Routes in the Kūshnāma

نویسنده [English]

  • Yingjun LIU
Aassistant professor of Persian Literature, Research Center of Eastern Literature, School of Foreign Languages, Peking University (PKU). China
چکیده [English]

Given the Iranian literary tradition of retelling history by combining legends of pre-Islamic provenance with Islamic-era historical knowledge, the Kūshnāma, one of the Iranian national epics, contains a wealth of geographical information about the ancient world and even depict long-distance travel routes. Such geographical information provided by this epic could be placed against the historical context in which it was composed, and further verified by other Muslim classical historical and geographical works. In the context of historical geography, this paper aims at discussing and elucidating the travel routes between Iran and East Asia as depicted in the Kūshnāma. These travel routes most likely get their historical prototypes from the trade routes between the northwestern nomadic zone and China’s central plain, the maritime trade routes between China’s central plain and the Korean peninsula, the fur trade routes between Northeast and Central Asia, and the northern trade routes between Iran and Europe. Furthermore, certain plots of the Kūshnāma even imply the influence of ancient horse trade routes upon the narrative of this epic. Such phenomena as mentioned above are inevitably in close relation to the large-scale commercial activities conducted by the merchants of various ethnic groups over the Eurasian continent in the history. Thus, whether the travel routes as depicted in the Kūshnāma are presented as routes of migration or military expedition, they usually reveal their fundamental nature as trade routes. The plots of taking trade caravan as their guide and utilizing the trade routes by Jamshīd’s clansmen can be attributed to the expressions in the Iranian folklore about the long-term and active trade activities by the ethnic groups such as Parthians, Sogdians, Persians and speakers of Turkic languages along the Silk Road during the ancient times. Hence, they are projections of certain fragments of “folk history” in the collective memory of the ancient Iranians. With the purpose of elucidating the influence of ancient trade on literary texts by creating and shaping folk beliefs, this paper also exemplifies how the horse trade in ancient times promoted the spread of folk tales about legendary water horses and how these stories were later reflected in important historical and literary texts, including the Kūshnāma.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kūshnāma
  • ancient trade route
  • Silk Road
  • water horse